یادداشت مشاور عالی مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی؛
بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا؛ از مطالعه سنتی تا اکوسیستم یادگیری و خلاقیت
کتابخانه های جدید
بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا، یعنی ساخت اکوسیستمی زنده که یادگیری، خلاقیت و تاب‌آوری فرهنگی را در دل تجربه زیسته مطالعه، پرورش می‌دهد.

به گزارش خبر تبریز به نقل ازاداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، محمدرضا مقدسی؛ مدیر و موسس خانه تاب‌آوری و مشاور عالی مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی، در یادداشتی، به لزوم بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا و مشخصه‌های کتابخانه‌های نسل جدید پرداخت: «کتابخانه‌های نوین با تلفیق فناوری و فرهنگ، به تقویت تاب‌آوری یادگیری و شکل‌گیری هویت نسل آلفا کمک می‌کنند. در کتابخانه آینده، نسل آلفا خواندن را زندگی می‌کند و هم‌زمان مهارت‌های تاب‌آوری، مشارکت اجتماعی و معناجویی را می‌آموزد.

نسل آلفا (Generation Alpha) به نسلی گفته می‌شود که معمولا از حدود سال ۲۰۱۰ یا ۱۳۸۸ هجری شمی به بعد متولد شده‌اند و نخستین نسلی هستند که از بدو تولد در محیطی کاملا دیجیتال، هوشمند و مبتنی بر فناوری‌های نوین رشد کرده‌اند. این نسل از کودکی با گوشی‌های هوشمند، تبلت، هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی، آموزش آنلاین و بازی‌های دیجیتال در تعامل بوده و تجربه زیست آن‌ها به‌شدت با فناوری گره خورده است.

نسل آلفا اغلب فرزندان نسل هزاره (Millennials) هستند و ویژگی‌هایی مانند یادگیری بصری و تعاملی، سرعت بالای پردازش اطلاعات، توجه کوتاه‌تر، خلاقیت دیجیتال، آگاهی جهانی، حساسیت به مسائل محیط‌زیستی و اجتماعی و انتظار برای شخصی‌سازی در آموزش و خدمات را از خود نشان می‌دهند. در عین‌حال، این نسل بیش از نسل‌های پیشین با چالش‌هایی مانند وابستگی به فناوری، کاهش تعاملات حضوری، فشارهای روانی ناشی از فضای مجازی و نیاز به تقویت تاب‌آوری و مهارت‌های اجتماعی مواجه است.

به‌بیان محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری، بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا دگرگونی عمیق در معنای «مطالعه» است. در این رویکرد، کتابخانه از یک فضای ایستا و مبتنی بر مصرف محتوا، به اکوسیستم یادگیری، خلاقیت و زیست فرهنگی تبدیل می‌شود؛ اکوسیستمی که در آن فناوری و فرهنگ، تعامل و محتوا، و فرد و اجتماع به‌صورت پویا در هم می‌آمیزند.

نسل آلفا در چنین فضایی، خواندن را به‌عنوان یک فعالیت و بخشی از زندگی و به‌مثابه تجربه‌ای زیسته، معنادار و هویت‌ساز درک می‌کند. کتابخانه مناسب برای آلفا، مکانی است که کنجکاوی را بیدار می‌کند، عاملیت را پرورش می‌دهد و پیوندهای اجتماعی و میان‌نسلی را تقویت می‌سازد. در این چشم‌انداز، کتابخانه نقشی کلیدی در تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی ایفا می‌کند و به نسل آینده می‌آموزد که خواندن را زندگی کنند، نه فقط ببینند.

به‌طور کلی، نسل آلفا نماینده نسلی است که آینده آموزش، کار، فرهنگ و روابط اجتماعی را در بستری دیجیتال‌تر، هوشمندتر و شبکه‌ای‌تر بازتعریف خواهد کرد.

نسل آلفا به کودکانی گفته می‌شود که تقریبا از سال ۲۰۱۰ به بعد متولد شده‌اند و نخستین نسلی هستند که از بدو تولد در احاطه کامل فناوری‌های دیجیتال، اینترنت پرسرعت، هوش مصنوعی و ابزارهای هوشمند رشد کرده‌اند. ویژگی‌های این نسل به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر جهانی است که در آن مرز میان فضای آنلاین و آفلاین به‌تدریج کمرنگ شده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نسل آلفا، دیجیتال‌زاد بودن واقعی آن‌هاست. برای این نسل، لمس صفحه نمایش، فرمان صوتی و تعامل با اپلیکیشن‌ها امری غریزی است، نه مهارتی آموختنی. آنها به‌جای مصرف منفعل محتوا، انتظار تعامل، شخصی‌سازی و پاسخ فوری دارند. این ویژگی باعث می‌شود آستانه تحمل آنها برای محتوای ایستا و یک‌طرفه پایین‌تر باشد.

ویژگی دیگر، یادگیری غیرخطی و چندرسانه‌ای است. نسل آلفا بیشتر از طریق ویدئو، بازی، تصویر و تجربه عملی یاد می‌گیرد تا متن‌های طولانی و توضیحات خطی. این موضوع به‌معنای ضعف شناختی نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییر الگوی پردازش اطلاعات است؛ الگویی که سریع‌تر، تصویری‌تر و مبتنی بر تجربه است.

نسل آلفا همچنین حساسیت اجتماعی و اخلاقی بالاتری نسبت به نسل‌های پیشین نشان می‌دهد. مسائلی مانند محیط‌زیست، تنوع فرهنگی، عدالت اجتماعی و سلامت روان، از سنین پایین وارد دایره آگاهی آنها می‌شود. دسترسی آزاد به اطلاعات باعث شده این نسل پرسشگرتر باشد و پاسخ‌های کلیشه‌ای را کمتر بپذیرد.

از نظر هویتی، نسل آلفا در حال تجربه هویت سیال و چندلایه است. آن‌ها می‌توانند همزمان در چند فضا حضور داشته باشند: خانواده، مدرسه، شبکه‌های اجتماعی و جهان‌های مجازی. این چندلایگی اگرچه فرصت‌های رشدی جدیدی ایجاد می‌کند، اما نیازمند حمایت آگاهانه برای شکل‌گیری هویت پایدار است.

نسل آلفا، انتظار مشارکت و معنا دارد. آنها دوست دارند شنیده شوند، نقش داشته باشند و تأثیرگذاری خود را ببینند. نهادهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی اگر بخواهند با این نسل ارتباط مؤثر برقرار کنند، باید از مدل‌های دستوری و یک‌سویه فاصله بگیرند و به سمت تعامل، انعطاف‌پذیری و تجربه‌محوری حرکت کنند.

کتابخانه نسل آلفا فضایی برای خواندن، تعامل و تقویت تاب‌آوری روانی و اجتماعی کودکانی است که در جهان دیجیتال رشد می‌کنند.

بازطراحی کتابخانه‌ها برای نسل آلفا نیازمند درک عمیق از ویژگی‌های این نسل است؛ نسلی که در دنیای کاملاً دیجیتال متولد شده، با فناوری تنفس می‌کند و یادگیری برایش باید ترکیبی از تجربه، تعامل و انعطاف‌پذیری باشد. کتابخانه‌ آینده برای نسل آلفا باید به زیست‌فضا یا اکوسیستمی چندلایه تبدیل شود که خلاقیت، کنجکاوی و یادگیری اجتماعی را تحریک کند. در ادامه، راهبردهای اصلی بازطراحی کتابخانه‌ها برای نسل آلفا معرفی می‌شود:

۱. بازطراحی فضا: عبور از سکوت مطلق به زیستِ تعاملی

کتابخانه‌های نسل آلفا دیگر نمی‌توانند صرفاً بر الگوی سنتی سکوت، قفسه و میز مطالعه تکیه کنند. این نسل در محیط‌هایی رشد کرده است که یادگیری، بازی، تعامل و تجربه در هم تنیده‌اند. بازطراحی فضا به معنای خلق اکوسیستمی چندلایه است که هم امکان تمرکز عمیق و هم فرصت تعامل اجتماعی را فراهم کند. در کنار فضاهای آرام مطالعه، باید فضاهای مشارکتی، میکرواسپیس‌ها، اتاق‌های گفت‌وگو، کارگاه‌های خلاق و محیط‌های بازی–یادگیری طراحی شوند. معماری کتابخانه باید کنجکاوی‌برانگیز، منعطف و دعوت‌کننده باشد؛ فضاهایی با نور طبیعی، رنگ‌های زنده، مبلمان ماژولار و امکان جابه‌جایی. چنین فضایی به کودک و نوجوان احساس مالکیت و آزادی می‌دهد و کتابخانه را از مکانی رسمی و دور از زندگی روزمره، به بخشی زنده از تجربه زیسته آن‌ها تبدیل می‌کند. در این الگو، کتابخانه نه فقط محل خواندن، بلکه مکانی برای بودن، تجربه کردن و معنا ساختن است.

۲. تحول دیجیتال: کتابخانه‌های ترکیبی و هوشمند

برای نسل آلفا، مرز روشنی میان دنیای فیزیکی و دیجیتال وجود ندارد. بازطراحی کتابخانه بدون تحول دیجیتال، پروژه‌ای ناتمام است. کتابخانه‌های آینده باید به‌صورت ترکیبی عمل کنند؛ یعنی خدمات حضوری و دیجیتال در امتداد یکدیگر باشند، نه در رقابت با هم. فهرست‌های هوشمند، جست‌وجوی مبتنی بر علایق، پیشنهاددهی شخصی‌سازی‌شده، کتاب‌های تعاملی، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی می‌توانند تجربه کشف دانش را جذاب‌تر کنند. همچنین پلتفرم‌های یادگیری بازی‌محور و روایت‌های دیجیتال، کتابخانه را به محیطی همسو با زیست‌جهان رسانه‌ای نسل آلفا تبدیل می‌کنند. در این فضا، کودک، کاوشگر، انتخاب‌گر و حتی تولیدکننده معناست. کتابخانه دیجیتال باید به‌گونه‌ای طراحی شود که سواد رسانه‌ای، تفکر انتقادی و استفاده اخلاقی از فناوری را تقویت کند و در عین‌حال، پیوند عاطفی نسل آلفا با کتاب و یادگیری را حفظ نماید.

۳. مشارکت‌های آموزشی: کتابخانه به‌عنوان قلب دانش محله

یکی از مهم‌ترین مسیرهای بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا، تقویت پیوند آن با نظام آموزشی و نهادهای محلی است. کتابخانه می‌تواند فراتر از یک فضای مکمل مدرسه عمل کند و به «قلب دانش محله» تبدیل شود. همکاری با مدارس، مراکز مهارت‌آموزی، انجمن‌های محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد امکان طراحی برنامه‌های یادگیری پروژه‌محور و مسئله‌محور را فراهم می‌کند. در این الگو، کتابخانه مکانی است که مسائل واقعی زندگی محله و جامعه در آن به موضوع یادگیری تبدیل می‌شود. کودکان و نوجوانان نسل آلفا از طریق پروژه‌های مشترک، پژوهش‌های کوچک، فعالیت‌های گروهی و حل مسئله، یاد می‌گیرند چگونه دانش را به عمل پیوند بزنند. این رویکرد، حس مسئولیت اجتماعی، تعلق محلی و یادگیری معنادار را تقویت می‌کند و کتابخانه را از یک نهاد منفعل به کنشگری فعال در توسعه اجتماعی و فرهنگی محله بدل می‌سازد.

۴. فضاهای عاطفی و اجتماعی: کتابخانه به‌مثابه حامی سلامت روان

نسل آلفا در جهانی پرشتاب، پرمحرک و گاه اضطراب‌آور رشد می‌کند. بازطراحی کتابخانه باید به نیازهای عاطفی و روانی این نسل نیز پاسخ دهد. ایجاد فضاهای آرامش، تأمل، ذهن‌آگاهی و گفت‌وگوی امن می‌تواند کتابخانه را به مکانی حمایتگر برای سلامت روان کودکان و نوجوانان تبدیل کند. فضاهای کتاب‌درمانی، روایت‌درمانی و فعالیت‌های هنری–روایی به آن‌ها کمک می‌کند احساسات خود را بشناسند و بیان کنند. کتابخانه در این معنا، محیطی برای تجربه امنیت روانی، همدلی و ارتباط انسانی است. حضور کتابداران آموزش‌دیده در حوزه ارتباط با کودک و نوجوان، و طراحی برنامه‌هایی که بر خودآگاهی، تاب‌آوری و مهارت‌های اجتماعی تمرکز دارند، نقش کتابخانه را در زیست عاطفی نسل آلفا پررنگ‌تر می‌کند. چنین کتابخانه‌ای می‌تواند پناهگاهی فرهنگی و روانی در دل جامعه باشد.

۵. هم‌آفرینی و مشارکت فعال: تقویت عاملیت نسل آلفا

نسل آلفا نسلی منفعل نیست؛ آن‌ها انتظار دارند شنیده شوند، دیده شوند و در تصمیم‌گیری‌ها نقش داشته باشند. بازطراحی کتابخانه برای این نسل مستلزم حرکت از «خدمات از پیش طراحی‌شده» به سمت «هم‌آفرینی» است. دعوت از کودکان و نوجوانان برای مشارکت در طراحی فضاها، انتخاب کتاب‌ها، برنامه‌ریزی رویدادها و حتی تولید محتوا، حس عاملیت و تعلق را در آن‌ها تقویت می‌کند. آن‌ها می‌توانند نقد کتاب‌های چندرسانه‌ای بنویسند، پادکست یا ویدئوی معرفی کتاب تولید کنند و روایت‌های شخصی خود از تجربه خواندن را به اشتراک بگذارند. این مشارکت فعال، کتابخانه را به فضایی زنده و پویا تبدیل می‌کند که بازتاب‌دهنده صدای نسل آلفاست. در چنین مدلی، کتابخانه برای نسل آلفا و با نسل آلفا طراحی و اداره می‌شود.

۶. روایت‌گری نسل آلفا و چندوجهی بودن آن

برای نسل آلفا، روایت محدود به متن مکتوب نیست. آن‌ها با تصویر، صدا، حرکت و تعامل معنا می‌سازند. بازطراحی کتابخانه باید روایت‌گری چندوجهی را در مرکز تجربه خواندن قرار دهد. کتاب‌ها و برنامه‌ها می‌توانند ترکیبی از متن، تصویرسازی دیجیتال، صدا، موسیقی، نمایش و فناوری‌های تعاملی باشند. فضاهای سیال و پویا، نمایشگاه‌های داستان‌محور و تجربه‌های چندحسی، کتابخانه را به مکانی تبدیل می‌کند که علاوه بر خواندن، داستان‌ها «زیسته» می‌شوند. این رویکرد به‌ویژه برای کودکانی که با متن طولانی ارتباط کمتری دارند، پلی برای ورود به جهان کتاب فراهم می‌کند. روایت‌گری چندوجهی یا مالتی مدیا ضمن اینکه جذابیت مطالعه را افزایش می‌دهد، قدرت تخیل، همدلی و درک عمیق‌تر مفاهیم انسانی را در نسل آلفا تقویت می‌کند.

۷. کتابخانه‌های سبز و اخلاق‌محور: آموزش مسئولیت اجتماعی

بسیار مهم است که در نظر داشته باشیم پایداری زیست‌محیطی و مسئولیت اجتماعی برای نسل آلفا مفاهیمی حاشیه‌ای نیستند، بلکه بخشی از هویت در حال شکل‌گیری آن‌هاست. کتابخانه‌های بازطراحی‌شده می‌توانند به الگوی عملی کتابخانه‌های سبز و حتی توسعه مفهوم پایداری تبدیل شوند؛ از معماری پایدار و مصرف بهینه انرژی گرفته تا برنامه‌های آموزشی درباره تغییرات اقلیمی، محیط‌زیست و اخلاق اجتماعی. کتابخانه می‌تواند مرکز گفت‌وگو درباره

تاب‌آوری اقلیم، آینده زمین، سبک زندگی مسئولانه و کنشگری اجتماعی باشد. کتاب‌ها، کارگاه‌ها و پروژه‌های مشارکتی مرتبط با محیط‌زیست، به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند تا رابطه‌ای آگاهانه با جهان پیرامون خود برقرار کنند. در این چارچوب، کتابخانه نقش مهمی در پرورش شهروندانی مسئول، آگاه و متعهد به آینده ایفا می‌کند.

۸. یادگیری مادام‌العمر و میان‌نسلی: پیوند سنت و نوآوری

نسل آلفا اغلب در تعامل نزدیک با والدین نسل Y و Z یاد می‌گیرد. بازطراحی کتابخانه باید این واقعیت میان‌نسلی را به فرصت تبدیل کند. برنامه‌های کتاب‌خوانی و یادگیری میان‌نسلی می‌توانند فضایی برای گفت‌وگو، انتقال تجربه و پیوند میان سنت و نوآوری فراهم آورند. در این فضا، کتاب به ابزاری برای ارتباط عاطفی و فرهنگی میان نسل‌ها تبدیل می‌شود. کارگاه‌های مشترک والد–کودک، روایت خاطرات، خواندن جمعی و پروژه‌های خانوادگی، حس هویت و تداوم فرهنگی را تقویت می‌کند. کتابخانه در این معنا، نه فقط مکانی برای کودک یا نوجوان، بلکه فضایی برای خانواده و جامعه است؛ فضایی که یادگیری مادام‌العمر، همدلی میان‌نسلی و تاب‌آوری هویتی را پرورش می‌دهد.

خاتمه سخن اینکه، بازطراحی کتابخانه برای نسل آلفا، یعنی تبدیل مفهوم سنتی مطالعه به اکوسیستم یادگیری و خلاقیت؛ جایی که فناوری و فرهنگ، تعامل و محتوا، و فرد و اجتماع در هم می‌آمیزند تا نسل آینده خواندن را زندگی کنند، نه فقط ببینند.»